» Pėrshėndetje kur Hyni dhe kur Largoheni nga Forumi
Sun 02 Jul 2017, 21:02 nga albi

» Gėzuar Festat e Fund Vitit
Thu 29 Dec 2016, 19:02 nga Naki

» Kosovari ne Londer
Tue 13 Dec 2016, 16:58 nga albi

» Tė ndryshme
Tue 11 Oct 2016, 18:45 nga Elona

» Lodhja nga ata qė dikur i vlersoje...
Tue 11 Oct 2016, 00:15 nga Naki

» Te doktori...
Tue 11 Oct 2016, 00:13 nga Naki

14 pėrdorues nė linjė: 0 anėtarė 0 tė fshehur 14 vizitorė :: 1 Bot

Asnjė

Shiqo lokacionet nė hartė


Numri Rekord i pėrdoruesve nė linjė ishte 484 mė Sun 08 Mar 2015, 12:48
Forumi ka 2899 anėtarė tė regjistruar
Anėtari mė i ri dashuri_dhe_zjarr

Anėtarėt e kėtij forumi kanė postuar 154064 artikuj v 4861 temat


Naki (9125)
 
Geri (7161)
 
lolita (6766)
 
Annika (6751)
 
Kle@Love (6659)
 
Voglushja (4385)
 
Interesant (4173)
 
Arjana (3724)
 
albi (3377)
 
Adisa (3282)
 


FORTIFIKIMET Nė SHEKUJT XVIII-XIX Periudha e pashallėqeve tė mėdha shqiptare.

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė

FORTIFIKIMET Nė SHEKUJT XVIII-XIX Periudha e pashallėqeve tė mėdha shqiptare.

Mesazh nga Vizitor prej Sun 03 Jan 2010, 22:18

Shthurja e regjimit feudale-ushtarak osman qė sapo kishte
filluar nė Perandorinė Osmane gjatė shekullit XVI, nė shekullin XVII
kishte bėrė hapa pėrpara. Ky proces u shfaq edhe nė Shqipėri nė pjesėn
e parė tė kėtij shekulli.

Pakėsimi i fushatave
ushtarake fitimtare, mbi tė cilat mbėshtetej tėrė sistemi i Perandorisė
Osmane, shpenzimi nė mėnyrė joproduktive i tė ardhurave tė fituara nga
luftėrat dhe taksat, krijimi i shteteve tė centralizuara nė Evropėn
Perėndimore dhe shpėrngulja e qendrės ekonomike botėrore nga Mesdheu nė
bregdetin evropian tė Atlantikut, ishin nga faktorėt kryesorė qė
shkaktuan rėnien e Perandorisė Osmane.

Me
shthurjen e sistemit feudalo-ushtarak dhe dobėsimin e pushtetit qendror
turk u dobėsua edhe administrata shtetėrore e Perandorisė. Kjo u dha
rast feudalėve tė fuqishėm shqiptarė tė fuqizoheshin ekonomikisht dhe
politikisht. Me forcimin e pozitave tė tyre, ata tani mbanin pranė
vetes njė aparat nėpunėsish dhe njė ushtri personale mercenarėsh. Vetė
shteti turk, duke qenė nė vėshtirėsi tė madhe financiare, i lakmonte
pėr vete pasuritė qė ata kishin grumbulluar. Synimi qė ata kishin pėr
t“u shkėputur nga sundimi osman bėri qė tė lindnin kontradikta tė
ashpra midis feudalėve tė mėdhenj shqiptarė dhe pushtetit qendror.
Shpeshherė sulltanėt dėrgonin ekspedita ndėshkimore kundėr tyre. Me
kalimin e kohės kėta feudale u kthyen nė sundimtarė gjysmautonomė dhe
autonome qė qėndronin nė krye tė territoreve tė mėdha apo tė vogla, qė
u quajtėn pashallėqe dhe qė zėvendėsuan ndarjen e vjetėr administrative
tė sanxhaqeve. Qė nė mesin e shekullit XVIII, nė Shqipėri ishin krijuar
pashallėqet e Shkodrės, Delvinės, Vlorės, Elbasanit, etj. Sundimtarėt e
pashallėqeve kthyen nė vasalė feudalėt e tjerė brenda pashallėkut tė
tyre. Ata krijuan kėshtu aristokracinė e lartė shqiptare, familjet e sė
cilės thirreshin oxhaqe. Tendenca pėr tė zgjeruar pashallėqet nė kurriz
tė pashallėqeve fqinje, shkaktoi: shpėrthimin e konflikteve tė
armatosura midis sundimtarėve tė kėtyre pashallėqeve, tė cilėt
vazhduan, nė disa raste, dhe me dhjetėvjeēare. Kjo periudhė
karakterizohet nga konflikte dhe luftėra tė vazhdueshme midis
feudalėve, si dhe midis feudalėve nga njėra anė dhe masave tė
shfrytėzuara tė qytetarėve e fshatarėve nga ana tjetėr.

Luftėrat
feudale morėn pėrpjesėtime mė tė mėdha, sidomos nė pashallėqet e
Shkodrės, Beratit dhe Janinės, tė cilat shėrbyern dhe si bėrthama pėr
krijimin e pashallėqeve tė mėdha shqiptare. Nė funksion tė kėsaj
gjendjeve qenė ngritur dhe fortifikimet. Zakonisht, nė qytetin kryesor
tė pashallėkut, ku ishte edhe rezidenca e sundimtarit, vėrehen gjurmė
mė tė dukshme tė ndėrtimeve mbrojtėse tė kėsaj periudhe. Kėto rezidenca
qenė ngritur nė kalatė qė ekzistonin edhe mė parė, si Shkodra, Berati,
Janina, etj, tė cilat u plotėsuan me ndėrtime mbrojtėse tė reja, qė u
pėrgjigjeshin mė mirė zhvillimit qė kishte marrė artileria. Ka pasur
edhe raste nė ndonjė pashallėk tė vogėl, si ai i Delvinės, ku janė
mjaftuar me ndėrtimet ekzistuese pa bėrė ndonjė rindėrtim tė
rėndėsishėm. Pas njė periudhe tė gjatė ndėrprerjeje, nė kėtė kohė janė
bėrė ndėrtime tė kufizuara edhe nė qendrat e fortifikuara tė sanxhaqeve
dhe vilajeteve tė dikurshme, si nė Elbasan, Krujė, etj. Pėr Elbasanin
kjo del qartė edhe nga njė dokument i vitit 1802, ku thuhet se Abdulla
Pasha, vuri fshatarė nga rrethi i Elbasanit pėr tė pastruar hendekun e
kalasė qė ishte i mbushur dhe mbylli dy portat e jeniēerėve, punime qė
zgjaten 2 vjet.

Nė periudhėn e pashallėqeve,
kalaja e Elbasanit ruajti karakterin e saj mesjetar, veēse nė njė kullė
qė shihte nga pazari, mbi tė cilėn sot ndodhet kulla e sahatit, u hapėn
tri frėngji tė mėdha pėr topa.



Fig. 162 — Kalaja e Elbasanit. Kullė e rindėrtuar nė shek. XVIII.
Kalaja
e Peqinit nga njė kala garnizoni u kthye nė rezidencė pėr feudalėt
vendas. Asaj ju shtuan katėr kulla, tri poligonale dhe njė
katėrkėndėshe. Dy nga kullat e qosheve, qė ishin tė rrumbullakėta u
kthyen nė poligonale,



Fig. 163 — Kullė e shek. XVIII nė kalanė e Peqinit.
u
mbyllėn me mur hapėsirat midis bedenave, duke krijuar njė parapet tė
pandėrprerė, nė tė cilin u hapėn frėngji topash dhe pushkė (1) .

Pjesa
e sipėrme e parapetit dhe e kullave u konturua me njė kornize gurėsh tė
vendosur nė formė dhėmbėsharre. Gjithashtu, kullat u pajisėn me frėngji
pushkėsh dhe topash.



Fig. 164 — Kullė e shek. XVIII nė kalanė e Peqinit. Planimetria e kullės.
Muret
e kullave tė periudhės sė parė u rikonstruktuan, duke iu shtuar nė
pjesėn e brendshme njė mur me trashėsi 0,60-0,75 m, mbi tė cilin
mbėshtetej kupola prej guri, qė ndante katin e parė me tė dytin. Kėto
kulla, nė kėtė periudhė, pėrbėheshin nga dy kate, ku secili kat kishte
nga njė kthinė tė pajisur me frėngji. Katet e para kishin nga tri
frėngji topash dhe dy pushkėsh, me nga tri tė ēara pėr gjuajtje, ndėrsa
kati i dytė ishte pajisur vetėm me frėngji pushkė. Kullat mbuloheshin,
si dhe nė periudhėn e parė, me ēati. Veshja nga jashtė dhe kthimi nė
poligonale (tetėkėndėshe) i kullave tė rrumbullakėta tė qosheve ėshtė
bėrė nė mėnyrė tė tillė qė faqet tė bien me pjerrėsi mbi terrenin. Tė
njėjtėn pamje kanė edhe kullat e ndėrtuara rishtazi. Prej tyre, mė e
rėndėsishme ėshtė njė kullė e madhe poligonale nė mesin e murit
verilindor. Nė ndryshim nga kullat e tjera, kati i parė i saj ndahet nė
tri kthina tė vogla, tė mbuluara me qemere cilindrike, tė cilat ndahen
nė vetvete nė dy kate me dysheme druri, duke u lėnė njė lartėsi prej
1,40 m bodrumeve, qė shėrbenin si depo. Kati i sipėrm i kėsaj kullė
kurorėzohet nga njė parapet i pajisur me frėngji tė shumta pushkė.
Frėngjitė e topave tė shek. XVIII, ndryshe nga ato tė periudhės sė parė
tė ndėrtimit (shek. XVI), kanė nė planimetri formėn e dy trapezave tė
bashkuar kundrejt brinjėve mė tė ngushta, ku secila prej tyre mbulohet
me nga njė qemer trungkonik. Kėshtu, ato lejojnė vendosjen e topave tė
kalibrave mė tė mėdhenj dhe njė manovrim mė tė mirė tė tyre. Frėngjitė
pėr pushkė na paraqiten nė anėn e brendshme nė formėn e njė kamareje
drejtkėndėshe me tri tė ēara vertikale, tė cilat kontrollojnė drejtime
tė ndryshme.

Me ripėrshtatjet qė ju bėnė kalasė
sė Peqinit, ajo u bė e aftė pėr t“i rezistuar pėr njėfarė kohe fuqisė
sulmuese tė njė feudali fqinj. Kėshtu, kalaja e Peqinit, mundi t“u bėjė
ballė pėr 8 muaj topave tė ulqinakėve qė sollėn bushatllinjtė nga
Durrėsi, mė 1775, si dhe njė rrethim tjetėr prej 6 muajsh nė vitin 1785 (2) .

Kalaja
e Peqinit, duke qenė nė kufi tė dy pashallėqeve mė tė mėdha, atij tė
Shkodrės dhe Beratit, ėshtė lakmuar prej tė dy palėve dhe ėshtė bėrė
shkak luftėrash dhe grindjesh tė vazhdueshme, pėr tė mbajtur nė zotėrim
atė dhe pėr pasojė edhe krahinėn pėrreth.

Mbeturina
tė rėndėsishme tė periudhės sė pashallėqeve konstatojmė edhe nė kalanė
e Beratit, Krujės dhe Shkodrės. Nė Krujė, nga kjo periudhė ruhet njė
kullė e rrumbullakėt, nė anėn lindore tė kalasė. Kulla ėshtė pajisur me
katėr frėngji tė mėdha topash, me hapje nė anėn e jashtme dhe ngrihet
fare pak mbi sheshin e kalasė. Po kėsaj periudhe i pėrkasin dhe njė
pjesė e mureve tė parapeteve tė pėrshkuara nga frėngji pėr armė zjarri.


Bėrat, ndėrtimet mbrojtėse tė shek. XVIII-XIX zėnė vend mė tė
rėndėsishėm, pasi Berati ishte qendra e njėrit nga tri pashallėqet e
mėdha shqiptare. Kėto ndėrtime janė kryer nė periudhėn e sundimit tė
Ahmet Kurt pashės dhe mė vonė, kur Berati ra nėn sundimin e tij, prej
Ali pashė Tepelenės. Ahmet Kurt pasha e rindėrtoi kalanė me 1768.
Punimet zgjaten 5 muaj dhe punuan 450 ustallarė (3) .
Mė vonė, Ali pasha, pėrveē rindėrtimeve qė bėri brenda nė kala, ndėrtoi
nga themelet njė kėshtjellė tė vogėl mbi njė kodėr nė verilindje tė
saj, pėrballė hyrjes kryesore.

Nga kjo
kėshtjellė, e njohur me emrin «kalaja e Biftės», sot nuk ruhet mė asnjė
gjurmė. Ndėrtimet e periudhės sė pashallėqeve nė kalanė e Beratit
konsistojnė, pėrveēse nė riparimin e mureve dhe nė ndėrtimin e
parapeteve me frėngji, nė oborrin e fortifikuar, pranė hyrjes kryesore,
nė ndėrtimin e disa kullave dhe nė hapjen e ndonjė frengjie pėr topa
gjatė murit rrethues. Pėr t“u pėrmendur janė dy kulla nė anėn jugore,
tė cilat kontrollojnė rrugėn qė kalon gjatė luginės sė Osumit, bri
kodrės sė kalasė, si dhe tė njė kullė poligonale pėr artileri, tė
shkėputur nga muret rrethuese, e cila kontrollon mė nga afėr kėtė zonė.



Fig. 165 — Kullė e shek. XIX nė kalanė e Beratit.
Kullat
e kėsaj periudhe kanė forma poligonale, zakonisht gjashtėkėndėshe me
faqe qė bien me pjerrėsi mbi terrenin. Muret e tyre kanė njė trashėsi
prej 2.5 m dhe janė tė ulėta, nė pjesėn e brendshme, deri nė nivelin e
katit tė dytė, pėr tė pasur qėndrueshmėri kundrejt goditjeve tė
artilerisė, janė tė mbushura me dhė, ndėrsa kati II i lirė ėshtė
pajisur me frėngji pėr topa. Kulla e veēuar pranė bregut tė lumit ėshtė
me tri frėngji tė mėdha pėr topa tė kalibrit tė rėndė. Frėngjitė, nė
anėn e brendshme kanė njė gjerėsi prej l m, ndėrsa nga jashtė hapėn me
2.80 m dhe mbulohen me qemere trungkonike. Siē kuptohet dhe nga gjurmėt
e ruajtura, kulla mbulohej me ēati. Faqet e jashtme tė kėsaj kullė janė
ndėrtuar me gurė tė vegjėl, tė latuar nė forma drejtkėndėshe, tė
vendosur nė rreshta paralele. Kati i poshtėm i mbushur me dhe,
kufizohet prej ambientit tė frėngjive nė anėn e jashtme nga njė kornize
gurėsh tė punuar, qė dalin nė formė dhėmbi. Nga kjo pikėpamje ajo tė
kujton ndėrtimet fortifikuese tė Ali pashė Tepelenės dhe ngjason mė
tepėr me kullat e kalasė sė Gjirokastrės e Tepelenės.

Kalasė
sė Shkodrės, nė kohėn e sundimit tė pashallarėve bushatllinj, ju bėnė
disa ripėrshtatje. Muret perimetrale u pajisėn me frėngji tė mėdha pėr
topa. Si dhe nė kalatė e tjera tė kėsaj periudhe, ato kanė nė
planimetri formėn e njė trapezi me bazėn e madhe tė drejtuar nė anėn e
jashtme. Njė kullė masive, me planimetri tė ērregullt, e ndėrtuar pėr
artileri, qe ngritur nė skajin perėndimor tė kėshtjellės dhe
kontrollonte rrugėn qė vjen nga Lezha pėr nė Shkodėr si dhe kalimin e
Bunės tek ura e Bahēallėkut. Ajo ka njė dalje sekrete jashtė mureve tė
kalasė, e cila ėshtė maskuar prej shikimit nga poshtė me anėn e njė
muri tė vogėl tėrthor, i cili, me trashėsinė e tij prej 2,50 m
shėrbente edhe pėr ta mbrojtur kėtė dalje nga goditjet me armė zjarri
apo artileri.



Fig. 165a — Kalaja e Shkodrės. Kullė e periudhės sė Bushatllinjve, shek. XVIII.
Kulla
ka njė lartėsi prej 12 metra dhe trashėsi muresh 2,20 m. Ajo ndahet nė
tri kate nga qemere cilindrike me muraturė guri. Platforma e kullės e
kurorėzuar nga frėngji tė mėdha topash, ndodhet nė njė rrafsh me
terrenin e brendshėm tė kalasė. Kėshtu, pėr tė hyrė nė katin e sipėrm
tė kullės, ėshtė ndėrtuar njė tunel i mbuluar me qemer, i spos-tuar nė
brendėsi tė kalasė, nėpėrmjet tė cilit zbritet me shkallė nė katin e
sipėrm tė kullės, ndėrsa katet e tjera lidheshin midis tyre me shkallė
tė gurta, tė ndėrtuara nė njė skaj tė murit perimetral tė saj. Por
ndėrtimet mė tė rėndėsishme u kryen nė pjesėn qendrore tė kalasė,
paralel me murin ndarės tė oborrit tė dytė, nė atė kohė i rrėnuar, u
ndėrtua njė mur i ri me lartėsi 5 m, i cili ndėrpriste mespėrmes
territorin e brendshėm tė kalasė. Gjatė kėtij muri ruhen dy porta,
njėra nė skajin lindor ndėrsa tjetra nė mes. Portat janė mbuluar me
qemere cilindrike, qė nė pamjen ballore pėrfundojnė me njė hark trefish
gurėsh tė punuar me kujdes,



Fig. 165b — Porte nė murin ndarės tė oborrit tė dytė shek. XVIII, Shkodėr.
rreth
20 m larg kėtij muri, nė brendėsi tė kalasė, ėshtė ndėrtuar dhe njė mur
tjetėr paralel me tė parin, qė sė bashku veēojnė pjesėn qendrore tė
kalasė. Brenda tyre kanė qenė ndėrtuar midis tė tjerave edhe depo tė
nėndheshme, njėra prej tė cilave ruhet akoma nė gjendje tė mirė.
Periudhės sė pashallė-qeve i pėrket dhe rindėrtimi i njė pjese tė mirė
tė murit ndarės tė kėshtjellės, i cili nė pjesėn e sipėrme ėshtė
pajisur me frėngji pėr armė zjarri. Tė gjitha ndėrtimet e kėsaj
periudhe dallohen nga teknika e ndėrtimit me gurė tė latuar me kujdes,
nė forma tė rregullta katėr-kėndėshe, tė vendosura nė rreshta paralele.
Nganjėherė janė pėrdorur ganxha prej hekuri tėrthor fugave paralele, qė
lidhin rreshtat e gurėve, ashtu siē i takojmė dhe nė urat e shek.
XVIII-XIX. Gjithashtu, nė disa nga gurėt e veshjes, nė vende tė dukshme
janė gdhendur shpata me teh tė harkuar, simbol i njohur dhe nė ndėrtime
tė tjera tė shek XVIII-XIX.

Por midis gjithė
sundimtarėve tė pashallėqeve, u dallua pėr ngritje fortifikimesh Ali
pashė Tepelena, i cili nga fundi i sundimit tė tij, mundi tė krijojė
njė shtet thuajse tė pavarur, me kryeqendėr Janinėn. Nė kufijtė tanė
shtetėrorė ndodhet vetėm njė pjesė e kalave tė ndėrtuara apo tė
rindėrtuara prej tij, si Tepelena, Gjirokastra, Shėn-Triadha,
Mahallaja, Porto-Palermo, etj. Qėllimi i Ali Pashės nė ndėrtimin e njė
rrjeti tė tėrė fortifikimesh nė territorin e sunduar prej tij ishte jo
vetėm zhdukja e anarkisė feudale dhe sundimi i plotė i vendit, por edhe
krijimi i njė shteti tė pavarur shqiptar, ku tė pėrfshihej edhe
Shqipėria Veriore. Midis ndėrtimeve tė tjera Aliu u vuri rėndėsi tė
veēantė fortifikimeve dhe nxitoi tė ndėrtonte njė sistem tė tėrė
kėshtjellash dhe kullash tė veēuara, pasi parashikonte njė konflikt tė
armatosur me Turqinė. Prandaj kėshtjellat e tij janė ngritur nė pika tė
rėndėsishme strategjike, pranė rrugėve nga mund tė kalonte ushtria
turke si dhe nė qytetet dhe portet kryesore. Pėr mė tepėr, Ali pashė
Tepelena filloi tė krijonte njė rajon tepėr tė fortifikuar nė krahinėn
malore tė Sulit, tė cilėn do ta kishte nė rast nevoje si vend tė
rezistencės sė fundit, pėr tė pasur mundėsi tė grumbullonte dhe
riorganizonte forcat kundėr ushtrisė turke superiore nė numėr.


ndėrtimit e tij ushtarake Aliu pėrdori njė numėr tė madh arkitektėsh
dhe inxhinierėsh tė huaj francezė dhe italiane, por nė krye tė
punimeve, nga viti 1800 deri rreth 1812, qėndronte Petro Korēari (4) , njė mjeshtėr shqiptar, tė cilin konsulli i pėrgjithshėm i Francės nė Shqipėri, Fransua Pukėvili, e quan «Voban» (5)
tij. Vetė Aliu ndėrhynte shumė nė punimet dhe nuk kishte besim nė
arkitektėt e huaj. Ai pėrdori pėr ndėrtimin e kėshtjellave mjeshtra nga
krahina e Korēės, Pėrmetit, Gjirokastrės, Janinės dhe Dibrės.

Veē
kalave qė ndėrtoi Ali Pasha, jashtė territorit tė sotėm tė Shqipėrisė,
si nė Janinė, Prevezė, Artė, Sul, etj., ai ndėrtoi shumė fortifikime
edhe brenda kėtij territori, si nė Tepelenė, Gjirokastėr, Shėn-Triadhė,
Butrint, Mahalla, Libohovė, Shėn-Vasi, Porto-Palermo, Bėrat.

Pjesa
mė e madhe e kėtyre fortifikimeve ruhet nė gjendje tė mirė apo tė
mjaftueshme pėr t“u studiuar. Ndėrtimet ushtarake tė Ali Pashės
dallohen nga teknika e ndėrtimit me gurė tė latuar me kujdes, dhe kur
lejonte terreni, nga format e rregullta gjeometrike, nė tė cilat
mbizotėronte drejtkėndėshi, nga kullat dhe muret e ulėta e me faqe tė
pjerrėta nė anėn jashtme, frėngjitė e mėdha pėr topa me hapje nga
jashtė si dhe nga disa elemente dekorative, si kornizat prej guri, qė
konturojnė zakonisht pjesėn e sipėrme tė kurtinave dhe kullave, me
lartėsi tė barabartė. Jo tė gjitha kalatė e Ali Pashės janė tė njė
rėndėsie dhe u ėshtė kushtuar i njėjti kujdes. Sipas qėllimit dhe
rrethanave, nė tė cilat ato u ndėrtuan, kombinohet utiliteti,
qėndrueshmėria dhe madhėshtia.

Vendlindjen e
tij, Tepelenėn, Aliu donte ta bėnte njė rezidencė tė dytė tė tij pas
Janinės qė tė mos binte mė poshtė nga ajo nga shkėlqimi dhe madhėshtia.
Por para se tė ndėrtonte kalanė nė kėtė qytet, Aliu synoi tė
nėnshtronte njė herė krahinėn e Gjirokastrės, Delvinės dhe Himarės e
sidomos tė kishte njė dalje nė det nė kėtė zonė, ku si vendin mė tė
pėrshtatshėm gjeti Butrintin. Kėshtu, rreth vitit 1797, ai ndėrtoi njė
kėshtjellė tė vogėl nė fshatin Mahalla tė Delvinės, mbi niė kodėr tė
ulėt, nga ku zotėrohej njė pjesė e luginės sė lumit Pavlla. Kjo ishte
njė kėshtjellė e dobėt, muret e saj kishin njė gjerėsi prej vetėm 0,75
m dhe lartėsi 3,50 m. Me planimetri nė trajtėn e njė trapezi, ajo ka
katėr kulla drejtkėndėshe nė qoshet dhe dy hyrje, nga tė cilat hyrja
kryesore pėrshkon murin verior, ndėrsa tjetra, mė e vogėl, murin jugor.



Fig. 166a — Kalaja e Mahallasė, Sarandė. Pamje e brendshme.



Fig. 166b — Kalaja e Mahallasė, Sarandė. Planimetria.
Kullat
me lartėsi 7 m janė ndarė me dysheme druri nė dy ose nė tri kate. Ato
bien me faqe vertikale dhe i ngjajnė mė tepėr njė banese tė zakonshme
tė fortifikuar se sa kullave tė njė kėshtjelle. Katet e para janė
pajisur me frėngji pushkė dhe ndonjė dritare tė vogėl, ndėrsa katet e
sipėrme, qė shėrbenin pėr banim, ndriēoheshin nga dritare relativisht
tė gjera, tė mbuluara me harqe guri ashtu siē i takojmė edhe nė banesat
e kėsaj kohe. Tė gjitha kullat mbuloheshin me ēati me konstruksion
druri me katėr kullime. Brenda kėshtjellės qe ndėrtuar njė banesė,
konturet e jashtme tė sė cilės shquheshin akoma midis rrėnimeve.

Kėshtjella e Mahallasė



Fig. 166c — Kalaja e Mahallasė, Sarandė. Pamje e pėrgjithshme.



Fig. 166d — Kalaja e Mahallasė. Rikonstruksioni.
ndryshon
shumė nga cilėsia nga shumė fortifikime tė tjera tė ndėrtuara prej Ali
Pashės. Kjo ndodh jo sepse ishte njė nga fortifikimet e para tė
ndėrtuara prej tij, por nga vetė qėllimi dhe rrethanat, nė tė cilat u
ndėrtua. Pa dyshim, ajo u ngrit nė njė kohė mjaft tė shkurtėr, gjė qė
ta sugjeron edhe sasia e paktė e materialit tė pėrdorur.

Ali
Pasha e ndėrtoi kėtė kala pėr tė qenė mė afėr ngjarjeve, qė po
zhvilloheshin nė Butrint pas likuidimit tė Republikės sė Venedikut dhe
pushtimit nga francezėt tė Ishujve Jonianė dhe pėr tė pasur njė
vetėqėndrim mė tė sigurtė kundrejt ndonjė sulmi tė papritur prej
sanxhakbeut tė Delvinės, qė ishte nė armiqėsi me tė. Pra, ajo qe e
caktuar ti qėndronte sulmit tė njė fuqie tė vogėl dhe armėve tė lehta.

Vetė
pozicioni i kėsaj kalaje, nė njė vend tė thellė e tė izoluar, tė
rrethuar nė tė katėr anėt me kodrina e male, fshihte synimet e Ali
Pashės pėr pushtimin e Butrintit para se Turqia tė kishte hyrė nė luftė
me Francėn. Njė qėllim tė ngjashėm ka pasur edhe kėshtjella e
Shėn-Triadhės.



Fig. 167 — Pamje e kalasė sė Shėn-Triadhės, Gjirokastėr.
Ajo
u ndėrtua pėr tė mbajtur nėn presion qytetin e Gjirokastrės, tė cilin
Aliu prej kohėsh ėndėrronte ta fuste nėn zotėrimin e tij. Kėshtjella e
Shėn-Triadhės u ndėrtua rreth viteve 1809-1810 mbi njė nga lartėsitė e
vargut tė kodrave, qė shtrihen nė lindje tė luginės sė Drinosit,
pėrballė qytetit tė Gjirokastrės, me qėllim qė tė kontrollonte rrugėt e
furnizimeve dhe pėr tė kryer herė pas here inkursione kundėr kėtij
qyteti, qė duhet ta ndjente mė nga afėr praninė e fuqisė sė Ali Pashės.
Kėshtjella ka formė katėrkėndėshe me katėr kulla poligonale nė qoshet,
ndėrsa hyrja e vetme hapej nga veriu kundrejt njerės nga brinjėt mė tė
ngushta midis dy kullave tė kėsaj ane. Teknika e ndėrtimit ėshtė po
ajo, e njohur nė ndėrtimet e tjera tė Aliut, me gurė tė vegjėl
drejtkėndėsh, tė punuar me kujdes e tė vendosur nė rreshta tė rregullt.
Nė gjendjen qė ka arritur nė ditėt tona, kjo kėshtjellė nuk ruan as
parapete, frėngji apo elemente tė tjera tė fortifikimit. Pjesa mė e
ruajtur e njė muri dhe e njė kullė arrin lartėsinė 7 m. Ndėrtimet e
brendshme kanė qenė tė shumta nė kėtė kėshtjellė. Ato shėrbenin pėr
qėndrimin e garnizonit, ruajtjen e ushqimit dhe municionit. Prej tyre
ruhet vetėm njė kthinė e mbuluar me qemer cilindrik, e cila ka si mur
tė jashtėm vetė murin jugor tė kėshtjellės. Megjithėse njė nga
kėshtjellat e dobėta tė Ali Pashės, ajo ishte e denjė pėr tė pėrmbushur
qėllimin qė i qe caktuar. Kėtė e tregojnė ngjarjet e mėvonshme pėr
pushtimin e kalasė sė Gjirokastrės si dhe vetė fakti qė gjirokastritėt
nuk kishin njė forcė tė tillė sulmuese qė tė pengonin ndėrtimin e saj.
Njė diēka tjetėr, qė e favorizonte garnizonin e Shėn-Triadhės, ishte
dhe vetė terreni i lartė kodrinor, mbi tė cilin qe ndėrtuar kėshtjella.

Njė kėshtjellė tjetėr katėrkėndėshe Ali Pasha e ndėrtoi nė Butrint, pranė grykės sė derdhjes nė det tė kanalit tė Vivarit.



Fig. 168a — Kalaja nė derdhje tė kanalit tė Vivarit, Butrint. Pamje.



Fig. 168b — Kalaja nė derdhje tė kanalit tė Vivarit, Butrint. Planimetria.
Ajo
u ndėrtua me nxitim rreth viteve 1807-1808, pėr tė ndaluar zbarkimin e
ushtrive franceze tė Korfuzit. Kėshtjella ka pėrmasa 20x30 m, me katėr
kulla tė vendosura nė qoshet. Dy kullat e drejtuara nga deti kanė
planimetri rrethore, ndėrsa dy tė tjerat, nė anė tė kundėrt, janė
katėrkėndėshe. Midis kėtyre tė fundit ndodhet edhe porta kryesore e
kėshtjellės. Njė portė tjetėr mė e ngushtė ėshtė hapur nė mesin e murit
verior, nė drejtim tė bregut tė kanalit.

Mėnyra
e mbrojtjes sė kėsaj porte tė tėrheq vėmendjen nė mėnyrė tė veēantė.
Pėrveē dy kullave, qė e mbronin nga ana e jashtme, ajo ka dhe njė
sistem tė brendshėm fortifikimi. Kur hyn nė kėshtjellė nga kjo portė,
do tė kalosh mė parė nė njė kthinė tė ngushtė dhe tė gjatė, tė mbuluar
me qemer cilindrik, tė cilės nė tė dy krahėt i mbėshteten dy kthina tė
tjera tė barabarta nga gjatėsia. Ndėrsa kthina qėndrore, e cila
komunikon me portėn, ėshtė e hapur, dy tė tjerat janė tė mbyllura me
mur dhe komunikojnė me oborrin e kėshtjellės me anėn e portave. Kthina
lindore nuk ka asnjė dritare dhe shėrbente si depo, ndėrsa ajo
perėndimore ėshtė njė kthinė me frėngji pėr mbrojtjen e portės. Prej
saj, tri frėngji pushkė tė pjerrėta shpojnė murin verior tė
kėshtjellės. Dy tė parat drejtohen nga deti, pėr tė asgjėsuar armikun
para se t“i afrohej portės. Frėngjia tjetėr drejtohet nė tė kundėrt tė
tė parave. Ajo pėrshkon qoshen veriore tė murit lindor tė kthinės dhe
pas tij, vetė murin e kėshtjellės, duke pėrfunduar fare pranė paturės
sė portės. Kjo e fundit kishte si funksion mbrojtjen e portės, pasi
armiku ta kishte arritur atė. Tri frėngji tė tjera pėrshkojnė murin
lindor tė kthinės, qė ka njė gjerėsi prej 0,70 cm. Ato shėrbenin pėr tė
asgjėsuar armikun, pasi ky tė kishte shpėrthyer portėn.

Gjithēka
nė ndėrtimin e kėsaj kėshtjelle tregon qė synimi kryesor ishte mbrojtja
nga ana e detit. Nė kėtė drejtim janė ndėrtuar dhe kullat mė tė
fuqishme tė pajisura me frėngji tė mėdha topash, trashėsia e mureve tė
tė cilave arrin nė bazė 2,80 m, ndėrsa dy kullat e tjera me planimetri
katėrkėndėshe, qė nuk i ekspozohen goditjes me artileri nga anijet,
kanė njė trashėsi muresh 1,00-1,20 m. Muret dhe kullat kanė lartėsi tė
barabarta, prej 5 m. Pjesa e sipėrme e mureve pėrfundon me njė parapet,
qė pėrshkohet nga frėngji pushkė dhe kufizohet nė anėn e jashtme me njė
kornize gurėsh tė punuar, qė dalin pak nga sipėrfaqja e murit.
Kėshtjella nė derdhje tė Vivarit i takon njė periudhe tė vetme
ndėrtimi. Ajo ėshtė ngritur brenda njė kohe tė shkurtėr, pėr tė
pėrmbushur njė qėllim tė caktuar, duke kursyer materialin dhe ēdo
element tjerėr qė nuk do t“i shėrbente drejtpėrsėdrejti mbrojtjes.
Kėshtu mund tė shpjegohet ndėrtimi i kullave mė tė fuqishme vetėm nė
drejtimet e mundshme tė sulmit, kujdesi i treguar pėr mbrojtjen e
portės qė komunikon me kanalin, si dhe teknika e ndėrtimit rnė pak e
kujdesshme nė anėt qė nuk i ekspozohen drejtpėrdrejt sulmit.

Me njė pamje krejt tė ndryshme na paraqitet kėshtjella e Libohovės



Fig. 169 — Kėshtjella e Libohovės. Pamje.
me
njė planimetri thuajse drejtkėndėshe 70x50 m. Ajo mbrohet nga 3 kulla
poligonale nė qoshet dhe me njė bastion me formė tė ērregullt
gjeometrike nė qoshen tjetėr.



Fig. 170 — Kėshtjella e Libohovės Planimetria.
Format
e mprehta dhe kėrcėnuese tė bastionit, nė pjesėn mė tė dukshme tė
kalasė, punimi i pėrsosur me gurė tė latuar, kornizat dhe format
trungkonike tė theksuara tė kullave, fshehin nė tė vėrtetė dobėsinė e
mureve tė kėsaj kėshtjelle, qė nė bazė nuk kanė njė trashėsi mė tė
madhe se 1,40 dhe 0,70 m nė pjesėn e sipėrme. Ideja e madhėshtisė dhe e
pushtetit tė Ali Pashės ka mbisunduar nė ndėrtimin e kėsaj kėshtjelle.
Ajo ėshtė ndėrtuar mbi njė platformė shkėmbore, qė qėndron kėrcėnueshėm
mbi fshatin e Libohovės. Kėtė kala, sė bashku me sarajin qė ajo
rrethonte, Ali Pasha e ndėrtoi pėr tė motrėn e tij, Shanishanė.

Pas
nėnshtrimit tė bregdetit Jon, nga Butrinti deri nė Vlorė, Ali Pasha u
kujdes tė ndėrtonte edhe nė kėtė zonė disa kėshtjella. Sipas dėshmisė
sė konsullit francez Pukėvil, njė kėshtjellė u ndėrtua nė fshatin
Shėn-Vasi, por ajo ishte me materiale tė dobėta, mė tepėr me plithar e
dru dhe sot nuk ruan asnjė gjurmė. Por Aliu ndėrtoi njė kėshtjellė
solide nė Porto-Palermo,



Fig. 171a — Kėshtjella e Porto-Palermos. Pamje e pėrgjithshme.



Fig. 171b — Kėshtjella e Porto-Palermos. Pamje e njė bastioni.
e
cila ruhet nė gjendje tė mirė edhe sot. E ngritur mbi njė rrip toke, qė
futet thellė nė det, ajo ka njė formė katėrkėndėshe me katėr bastione
tė mprehta nė qoshet. Por ndryshe nga kėshtjellat e pėrshkruara deri
tani, ajo e Porto-Palermos ėshtė krejtėsisht e mbuluar dhe mbi
parapetin qė rrethon tarracėn janė hapur shumė frėngji pėr topa. Nė
brendėsi ka salla, depo dhe kthina tė shumta. Njė palė shkallė guri, tė
ndėrtuara nė pjesėn qendrore, tė ngjisin, nė tarracė nėpėrmjet njė tė
hapure katėrkėndėshe, tė lėnė aty pėr kėtė qėllim. Tė gjitha kthinat
mbulohen me qemere guri. Njė kujdes i veēantė ėshtė treguar pėr
mbrojtjen e hyrjes, qė ndodhet nė mesin e njėrit ballė, midis dy
bastionesh. Nga brenda, ajo kontrollohet prej murit me frėngji pushkė
tė njė kthine anėsore; gjithashtu njė mur me frėngji ėshtė ndėrtuar nė
anėn e brendshme, pėrballė hyrjes. Ndėrsa nė anėn e jashtme, mbi
qemerin e portės, del nė formė konsoli njė ballkon guri pėr hedhje
rrėshire, njė rudiment mesjetar, qė i kishte kaluar koha dhe qė
shėrbente nė kėtė rast mė tepėr pėr qėllim dekorativ.

Por
ndėrtimet mė tė rėndėsishme tė Ali Pashės nė Shqipėrinė e Jugut, ishin
kalaja e Gjirokastrės dhe e Tepelenės. Kalaja e Gjirokastrės



Fig. 172 — Kalaja e Gjirokastrės. Gravurė e shek. XIX (viz. E. Lir).



Fig. 172a — Kalaja e Gjirokastrės. Pamje nga jugu.
u
pushtua nga Aliu nė vitin 1812 dhe menjėherė ai filloi rindėrtimin e
saj. Projektues i disa pjesėve tė kalasė dhe njė nga zbatuesit kryesorė
tė punimeve ishte Petro Korēari, ose mjeshtri Petro nga Pėrmeti, siē e
quan Remerandi. Rindėrtimi i kalasė, i njė saraji dhe i disa godinave
anekse u bė me njė ngutėsi aq tė madhe, saqė tė gjitha punimet u kryen
brenda njė viti e gjysmė. Kalaja pėrmbante, pėrveē barakave pėr
vendosjen e njė garnizoni prej 5.000 ushtarėsh, magazina tė shumta
nėntokėsorė, qė ishin llogaritur mirė Pėr sigurimin e municioneve dhe
ushqimeve tė nevojshme. Kalesa nėntokėsorė tė ēonin nė tė gjitha
drejtimet e kėsaj kalaje, qė komandohej nga njė bastion pranė kėndit
juglindor, pėr ndėrtimin e tė cilit kishin punuar afro 1.500 fshatarė (6) . Njė pjesė e madhe e kėtyre kthinave si dhe e ndėrtimeve tė tjera mbitokėsore ruhen edhe sot nė gjendje mjaft tė mirė.

Kalaja
ėshtė ndėrtuar mbi njė shkėmb, qė ka formė kurriz-peshku dhe sundon me
lartėsinė e tij gjithė qytetin. Ajo ka njė planimetri nė formė tė
ērregullt dhe tė pėrzgjatur, mbrohet nga 7 kulla



Fig. 173a — Kalaja e Gjirokatrės. Pamje e pėrgjithshme.



Fig. 173b — Kalaja e Gjirokatrės, Planimetria.

kanė forma poligonale dhe trapezoidale dhe pėrshkohet nga 4 hyrje, prej
tė cilave 3 janė kryesore dhe njėra e dorės sė dytė. Kullat dhe
kurtinat kanė lartėsi tė barabarta. Kullat bien me faqe tė pjerrėta dhe
kanė lartėsi tė mėdha, qė arrijnė deri nė 30 m. Pjesa e poshtme e tyre,
deri nė njė lartėsi tė konsiderueshme, ėshtė e mbushur me dhė, ndėrsa
pjesa e sipėrme pėrmban 1-2 kate, qė formojnė salla tė mėdha tė
pajisura me frėngji tė mėdha topash. Nga sipėr, kullat mbulohen me
qemere guri, qė krijojnė platforma, tė cilat shfrytėzohen gjithashtu
pėr vendosjen e artilerisė. Topat vendosėn edhe mbi kurtina, nė
parapetin e tė cilave alternojnė frėngjitė pėr topa me ato pėr pushkė.
ėshtė pėr t“u pėrmendur kulla qė pėrfshihet nė kompleksin e hyrjes
veriore.



Fig. 174a — Kalaja e Gjirokastrės. Kompleksi i hyrjes veriore.



Fig. 174b — Kalaja e Gjirokastrės. Kulla poligonale nė kompleksin e hyrjes.



Fig. 174c — Kalaja e Gjirokastrės. Pamje e brendshme e kullės.
Ajo
ka nė planimetri formėn e njė shtatėkėndėshi, qė ngrihet mbi njė
bazament tė rrumbullakėt dhe del 0,70 m nė formė xokolature nga faqet e
kullės. Kulla ka njė lartėsi prej 30 m; deri nė lartėsinė 18 m ėshtė e
mbushur nga brenda me dhė. Mbi kėtė nivel ndodhet dyshemeja e katit I.
Lartėsia e kėtij kati ėshtė 7 m dhe pėrbėhet nga njė sallė e vetme, qė
mbulohet prej katėr qemeresh cilindrike tė vendosura paralel me
njėra-tjetrėn, tė cilėt mbėshteten nė muret anėsore tė kullės dhe mbi
tri harqe tė vendosura me hapėsirė dritė tėrthor kurbaturės sė
qemereve. Nė muret me trashėsi 3.30 m tė kėsaj khine janė hapur tri
frėngji tė mėdha topash qė shikojnė nė drejtime tė ndryshme, ndėrsa nė
njė lartėsi 4 m mbi dyshemenė ndodhen 7 dritare tė vogla 0,30x0,60 m,
me pragje tė pjerrėta pėr shpėrndarjen e dritės, tė cilat nė anėn e
jashtme ngushtohen dhe duken si frėngji pushkė. Platforma e kullės
ėshtė rrethuar nga njė mur me lartėsi 2,25 m, nė tė cilin janė hapur 4
frėngji topash dhe 18 frėngji pushkė. Nga ana e jashtme, kulla ka njė
pamje madhėshtore. E punuar me gurė tė skuadruar tė dimensioneve tė
vogla, tė vendosur nė rreshta paralele, me faqe qė bien me pjerrėsi tė
dukshme mbi terrenin, ajo e thyen ashpėrsinė e saj arkitektonike, vetėm
nga kornizat e gurta, tė thjeshta apo tė trajtuara nė formė
dhėmbėsharre, qė kufizojnė pjesėt e ndryshme arkitektonike si dhe nga
frėngjitė e topave tė rrethuara nga harqe tė profiluara. Tė ēarat
vertikale tė frėngjive pėr pushkė e lehtėsojnė pjesėn e sipėrme tė
kullės mbi platformė. Njė pamje apo organizim tė ngjashėm kanė edhe
kullat e tjera, por kryesisht ato qė ndodhen nė pjesėt mė tė dukshme.

Me interes janė dhe hyrjet qė pėrshkojnė kėtė kala.

Hyrja veriore



Fig. 175a — Kalaja e Gjirokastrės. Hyrja veriore.



Fig. 175b — Kalaja e Gjirokastrės. Korridori i hyrjes veriore.
mbrohet
nga krahu i djathtė prej kullės sė pėrshkruar si dhe murit nė vazhdim
tė saj, qė ėshtė pajisur nė kėtė drejtim me frėngji tė shumta pėr armė
zjarri. Muri qė vazhdon nė thellėsi tė hyrjes, kthen pranė saj, duke u
bashkuar me njė kėnd tė gjerė me murin ballor tė hyrjes. Kjo kthesė
ėshtė pajisur me tri frėngji pushkėsh. Nė tė njėjtėn mėnyrė, ėshtė
vendosur nė krahun tjetėr tė hyrjes njė kthinė me frėngji, qė
komandohen nga brenda dhe nė vazhdim tė tij njė mur i thjeshtė, qė do
ta mbronte kėtė portė prej goditjeve anėsore nga distanca qė poshtė
kodrės. Porta ėshtė trajtuar nė mėnyrė monumentale; mbi shpatullat
mbėshtetet njė hark i dyfishtė, me gjerėsi rreth 0,60 m, prej gurėsh tė
punuar, i cili futet pak nė thellėsi tė faqes sė murit, ndėrsa i gjithė
konstruksioni i portės pėrfshihet nė njė fushė katėrkėndėshe tė
thelluar, e konturuar me njė kornize guri. Mbi kėtė katėrkėndėsh
dallohet njė hark shkarkues qė ėshtė nė fakt vazhdim i qemerit tė
korridorit tė hyrjes. Nga porta hyhet nė njė korridor tė mbuluar me
qemer cilindrik, i cili menjėherė merr njė kthesė gati 90° nga e
djathta. Korridori i mbuluar ka njė gjatėsi prej 18 m dhe ndriēohet nga
njė baxhė. Nė anėt e korridorit ndodhen kthina me frėngji tė drejtuara
kundrejt portės. Nė mbarim tė tij, korridori bėn edhe njė kthesė tjetėr
90°, pėr tė dalė nė oborrin e kalasė. Muri fundor ėshtė pajisur me
frėngji pusnkėsh, qė kontrollojnė gjithė gjatėsinė e galerisė, me
pėrjashtim tė hyrjes. Trashėsia e mureve tė kalasė nė kėtė pjesė ėshtė
3,30 m. Porta jugore ėshtė mė pak e mbrojtur nga porta veriore,
megjithėse dhe ajo ėshtė trajtuar nė mėnyrė monumentale, madje e punuar
mė me kujdes. Nė fasadė ėshtė pothuajse e njėjta pamje. Paturat
pėrbėhen nga pilastra guri monolit tė punuara mė me kujdes, qė
pėrfundojnė nga sipėr me pjesė tė profiluara, tė cilat zėvendėsojnė
kapitelet. Mbi kėto tė fundit mbėshtetet harku me gurė tė punuar. Ashtu
si dhe nė portėn veriore, i gjithė konstruksioni pėrfshihet nė njė
fushė drejtkėndėshe, qė del nė forme dhėmbi 5 cm nga muri i kalasė.
Porta mbrohet nė krahun e djathtė nga njė kullė me majė tė mprehtė, qė
ka nė planimetri formėn e njė katėrkėndėshi tė ērregullt. Nga porta
hyhet nė njė korridor tė ngushtė me gjatėsi 10 m, i cili nga krahu i
majtė lidhet, nėpėrmjet njė hapėsirė tė mbuluar me hark, me njė varg
kthinash tė mbuluara me qemere cilindrike, tė cilat ndriēohen nga
dritare tė hapura nė murin e jashtėm tė kalasė, ndėrsa nė tė djathtė
ndodhet njė portė tjetėr, e cila tė ēon mė parė nė njė kthinė tė vogėl,
tė mbuluar me qemer, nėpėrmjet sė cilės shkohet tek porta e kullės.
Mbulesa e korridorit ėshtė realizuar nėpėrmjet dy qemerėve cilindrike,
qė ndjekin njėri-tjetrin, ku i dyti ėshtė mė e ulėt. Hapėsira midis dy
niveleve nė skajet e takimit tė dy qemerėve ėshtė mbyllur me njė mur,
nė tė cilin janė hapur 3 frėngji, qė shikojnė nga porta.



Fig. 176 — Kalaja e Gjirokastrės. Korridori i hyrjes jugore.
Ato shėrbenin pėr ndriēimin e korridorit si dhe pėr mbrojtjen e portės.

Porta e tretė kryesore, e quajtur «Porta e vezirit»,



Fig. 176a — Kalaja e Gjirokastrės. Porta e Vezirit,



Fig. 176b — Kalaja e Gjirokastrės. Porta e Vezirit. Pamje e brendshme.
ndodhet
pėrballė portės jugore, nė anėn tjetėr tė kalasė. Ndryshe nga hyrjet qė
kemi pėrshkruar, ajo pėrshkon murin anėsor tė njė kullė katėrkėndėshe.
Kėshtu qė rruga qė tė ēon tek ajo, kalon bri murit rrethues tė kalasė,
i cili me frėngjitė e tij ėshtė i vetmi mjet mbrojtjeje pėr kėtė portė.
Nga ana arkitektonike ajo ėshtė trajtuar si dy hyrjet e tjera. Kthina e
brendshme e portės pėrbėhet nga nje korridor i gjerė i mbuluar me
qemere dhe ka formėn e shkronjės L, i cili tė ēon nė drejtim tė
galerisė qendrore tė kalasė. Pjesa qė i takon katit tė dytė tė kullės
ndahet me dysheme druri. Ndryshe nga hyrjet e tjera, ku kthinat e
rojeve ndodheshin nė anė tė korridorit, kėtu ato ndodhen nė katin e
dytė tė kullės-portė. Ky kat pėrmban njė kthinė tė vetme, nė tė cilėn
ruhen gjurmėt e katėr oxhakėve si dhe tė pesė dritareve, dy prej tė
cilave janė hapur nga ana e portės.

Midis
ndėrtimeve tė shumta tė brendshme, nė kalanė e Gjirokastrės, tė bie nė
sy nė mėnyrė tė veēantė niė sistem galerish tė mbuluara me qemere, qė
zėnė pjesėn qendrore tė kėtij fortifikimi. Duke filluar nga porta
perėndimore dhe «Porta e vezirit» nė drejtim tė jugut, kalon njė sistem
trefish galerish, tė mbuluara me qemere. Galeria,



Fig. 176c — Kalaja e Gjirokastrės. Galeri.

i mbėshtetet murit jugperėndimor, formohet nga njė sistem qemerėsh
cilindrike, qė vijnė paralel njėra pas tjetrės, pėrpendikular me murin
rrethues. Kėto qemere mbėshteten nė njė anė nė murin e kalasė dhe nė
anėn tjetėr mbi pilona masive 4 m tė gjerė tė lidhur me harqe. Pas
galerisė sė pėrmendur vjen njė sistem dyfish galerish me mbulesė
qemeresh, qė shkojnė paralel me murin rrethues dhe si tė parat,
mbėshteten mbi harqe dhe pilona masive. Njė galeri e tillė, por rrėzė
murit jugor shkon nė drejtim tė veriut pėr tek bastioni i kėndit.



Fig. 176d — Kalaja e Gjirokastrės. Galeria Veriore.
Galeritė
e brendshme e shtonin solite-tin e kalasė nė pėrgjithėsi, dhe ajo qė
ėshtė mė e rėndėsishme, e mbronin prej goditjeve nga sipėr.

Tepelena,
vendlindja e Ali Pashės, ishte njė nga selitė mė tė preferuara tė tij.
Prandaj, pak kohė pasi ai e shkėputi Tepelenėn nga dora e Ibrahim
Pashės, sundimtarit tė pashallėkut tė Vlorės, filloi ndėrtimin e njė
saraji tė madh qė kishte pėrfunduar nė vitet e para tė shek. XIX,
ndėrsa ndėrtimin e kalasė, Aliu e filloi, kur po hynte nė konflikt tė
hapur me Portėn e Lartė. Njė mbishkrim nė gjuhėn greke, qė ėshtė
murosur mbi hyrjen lindore, e daton kėtė ndėrtimi me 1819 (7) .

Muret e kalasė ndjekin formėn natyrore tė terrenit.



Fig. 176e — Pamje e kalasė sė Tepelenės. Gravurė e shek. XIX (viz. E. Lir).



Fig. 176f — Pamje e pjesshme e kalasė sė Tepelenės.
Ashtu
si dhe kalaja e Gjirokastrės ajo nuk ka ndonjė formė tė rregullt
gjeometrike. Pėrveē tri kullave poligonale, qė janė vendosur nė kthesat
kryesore tė mureve, pėr tė kontrolluar mė mirė kėto tė fundit, janė
pėrdorur shpeshherė edhe dalje me kėnd tė drejtė tė kurtinave qė shohin
nė drejtimet kryesore tė lėvizjes sė mundshme tė sulmuesve, tė cilat
zėvendėsojnė nė kėto raste kullat ndėrmjetėse. Terreni mbi tė cilin
ėshtė ndėrtuar kalaja, paraqet pengesa tė fuqishme natyrore, nga ana
lindore dhe pjesėrisht nga veriu; nga perėndimi, ku ndodhet edhe njė
nga hyrjet e kalasė, terreni ėshtė i ulėt dhe pėr mė tepėr, nė kėtė
anė, kalaja zotėrohet nga njė kodėr mė e lartė. Kėshtu, pėr sa i pėrket
aftėsive mbrojtėse, kalaja e Tepelenės qėndron shumė mė poshtė nga ajo
e Gjirokastrės.

Muret vijnė duke u zgjeruar nė
bazė, duke rėnė me pjerrėsi nė anėn e jashtme dhe kanė njė trashėsi qė
lėviz nga 2,50-5,00 m nė pjesėn e poshtme dhe 2-4 m nė tė sipėrmen. Nė
brendėsi, ato pėrforcohen me breza druri dhe deri nė gjysmėn e
lartėsisė shėrbenin dhe si mure mbajtėse, pėr shkak tė mosnivelimit tė
terrenit tė brendshėm me atė tė jashtėm. Kullat, si dhe nė ndėrtimet e
tjera tė Ali Pashės, bien me faqe shumė tė pjerrėta. Ato janė veshur
nga jashtė me gurė tė skuadruar me kujdes dhe zbukurohen nga korniza
horizontale guri. Nė pjesėn e sipėrme, muret pėrfundojnė me shtegun e
rojeve dhe njė parapet. ku janė hapur frėngji tė shumta pėr armė
zjarri, midis tė cilave ka frėngji dyshe pėr pushkė, ndėrsa nė vendet
mė delikate janė ndėrtuar mashikula pėr hedhje lėngjesh tė nxehta.
Ndėrtimet e brendshme, pėr ekonomizimin e vendit, i mbėshteten mureve
rrethuese. Ato mbulohen me qemere cilindrike, njė thembėr e tė cilave
ėshtė pjesė pėrbėrėse e murit rrethues, Kalaja ka tri porta, njėra prej
tė cilave (lindorja) mban mbishkrimin «Porta e Vezirit».



Fig. 177 — Kalaja e Tepelenės. Porta e Vezirit.
Interes pėr zgjidhjen e tyre arkitektonike, paraqesin edhe dy hyrjet e tjera, prej tė cilave mė e ruajtur ėshtė hyrja jugore.



Fig. 178a — Kalaja e Tepelenės. Hyrja jugore. Pamje



Fig. 178b — Kalaja e Tepelenės. Hyrja jugore. Rikonstruksion.



Fig. 178c — Kalaja e Tepelenės. Hyrja jugore. Pamje tė brendshme tė hyrjes jugore.



Fig. 178d — Kalaja e Tepelenės. Hyrja jugore. Pamje tė brendshme tė hyrjes jugore.
Ajo
ėshtė ndėrtuar pranė njėrės nga kullat poligonale. Porta e jashtme nuk
i ekspozohet drejtpėrdrejt shikimit, pasi ajo ėshtė ndėrtuar nė faqen
anėsore tė njė tė thelluare drejtkėndėshe tė murit tė kalasė. Pėrballė
portės qėndron kulla poligonale, e cila, duke qenė me pėrmasa tė mėdha,
kontrollon jo vetėm sheshin e vogėl drejtkėndėsh, qė krijohet para
portės, por dhe krejt murin jugor. Porta e parė ose e jashtme, ėshtė e
tipit portė-urė. E vendosur mbi njė bosht rrotullimi horizontal nė
nivelin e pragut, ajo komandohej nga brenda nėpėrmjet njė ēikriku me
zhinxhirė, qė dilnin nga dy dritare tė vogla dhe fiksoheshin nė pjesėn
e sipėrme tė portės. Flegra e portės-urė shėrbente njėkohėsisht edhe si
plan i pjerrėt pėr bazamentin e nivelit tė jashtėm dhe tė brendshėm,
mosnivelim qė nė gjendjen aktuale, arrin nė 2 m. Mekanizmi i ngritjes
dhe uljes sė portės-urė ka qenė vendosur nė pjesėn e brendshme mbi njė
platformė dėrrase, qė vendosej mbi harkun e portės. Pasi kalon
portėn-urė, ndodhesh brenda njė kthine katėrkėndėshe, muri ballor i sė
cilės ėshtė pajisur me frėngji pushkė. Frėngjitė komandoheshin nga nje
kthine tjetėr, qė ishte pėr truprojėn. Por, pėr tė shkuar nė oborrin e
kalasė, duhet tė ktheheshe nga e djathta, ku ishte njė portė e dytė
dykanatėshe, e cila sigurohej nga brenda me katarah. Kthina
katėrkėndėshe e hyrjes ka qenė mbuluar me njė qemer cilindrik.
Platforma qė krijohej mbi kėtė qemer si dhe ajo e kthinave fqinje
qarkohej nga njė paraqet me frėngji pushkė (8) .

Kalaja
e Tepelenės ėshtė njė nga ndėrtimet e fundit mbrojtėse tė Ali Pashės,
sepse shumė shpejt filloi lufta midis ushtrive turke dhe Aliut, kėshtu
qė shumė pjesė qė u pėrkisnin ndėrtimeve tė brendshme tė kalasė, mbeten
tė papėrfunduara.

Disa tipare karakteristike, tė
para sė bashku, i dallojnė fortifikimet e shek. XVIII-XIX nga ndėrtimet
mbrojtėse paraardhėse. Kėto ndryshime u kushtėzuan nė radhė tė parė,
nga pėrparimi i mjeteve dhe i metodave tė sulmit, ndėrsa pėr disa
karakteristika mė pak tė qenėsishme, siē ėshtė trajtimi i jashtėm,
ndikuan nė masė tė madhe edhe faktorėt subjektivė, si synimi pėr
krijimin e pėrshtypjes sė madhėshtisė, fuqisė ekonomike dhe pushtetit,
nė tė cilat konkuronin feudalėt e veēantė, sundues tė pashallėqeve qė
ishin krijuar nė krejt Perandorinė Osmane.

Nga
tiparet mė karakteristike tė fortifikimeve tė shek. XVIII-XIX ishin
format e rregullta gjeometrike tė planimetrive, lartėsia e barabartė e
kullave dhe kurtinave dhe rėnia e tyre me pjerrėsi nė anėn e jashtme,
duke filluar qė nga pjesa e sipėrme e tyre; mbisundimi i formave
poligonale tė kullave; heqja dorė pėrfundimisht nga pėrdorimi i
bedenave dhe krijimi i parapetit me frėngji, ku nė masė ndėrtohen
frėngji pėr topa tė kalibrave tė mėdhenj; krijimi i shumė kthinave tė
mbuluara si depo municioni, ushqimi, etj.

Pėr tė
pėrballuar goditjet e artilerisė sė kundėrshtarit, u rrit trashėsia e
mureve tė kurtinave dhe kullave, madje kėto tė fundit, nė shumė raste
qenė tė mbushura me dhė deri nė njėfarė lartėsie.

Frėngjitė
pėr topa, si ato tė hapura mbi kurtinat dhe ato tė kullave, mbuloheshin
me qemere trungkonike, me hapje nė anėn e jashtme. Gjerėsia nė anėn e
jashtme tė murit ishte zakonisht nga 2,70-3,10 m, ndėrsa nė pjesėn e
brendshme 0,80-1,00 m, ka pasur edhe frėngji pėr topa tė kalibrave mė
tė vegjėl qė formoheshin nė planimetri, nga dy trapeza, tė cilat
bashkoheshin nė bazėn e vogėl, ku secila pjesė mbulohej me njė qemer
trungkonik, qė zgjerohej e lartėsohej kundrejt faqes sė murit
(Butrint), ose frėngji topash tė drejtuara me hapje nga jashtė, ku
njėra nga brinjėt binte pėrpendikular me murin. Frėngjitė me hapje nga
jashtė i takojmė edhe nė njė formė tjetėr planimetrike, nė trajtėn e
bashkimit tė njė katėrkėndėshi me njė trapez tė rregullt, ku
katėrkėndėshi ndodhet nė pjesėn e brendshme tė fortifikimit dhe
mbulohet me hark rrethor, ndėrsa trarpezi mbulohet me njė qemer
trungkonik, duke pasur bazėn e madhe nė anėn e jashtme.

Gjithashtu
edhe frėngjitė pėr pushkė janė tė tipave tė ndryshėm; ato ndryshojnė
edhe nga pėrmasat. Frėngjitė mė tė thjeshta kanė nė planimetri formėn e
njė trekėndėshi dybrinjėnjėshėm me majė tė prerė tė drejtuar nė anėn e
jashtme. Nė kėtė anė ato pėrfundojnė me njė tė ēarė me gjerėsi 4-6 cm,
dhe zgjerohen nė 25-30 cm. Nė anėn e brendshme, nga sipėr, mbulohen nė
tė shumtėn e rasteve me njė pllakė guri tė vendosur horizontalisht. Pėr
tė arritur njė kryqėzim mė tė mirė tė zjarrit pėrdoreshin frėngji tė
pjerrėta. Pėr tė qėlluar nga lart poshtė, shpesh pragu i tyre binte me
pjerrėsi drejt faqes sė jashtme tė murit etj. Frėngjitė pėr pushkė i
takojmė tė veēuara ose tė grupuara nga dy dhe nga tre. Nė tė dyja
rastet e fundit, frėngjitė kontrollojnė drejtime tė ndryshme. Njė tipar
tjetėr karakteristik ėshtė edhe mėnyra e stėrholluar e mbrojtjes sė
hyrjeve me njė pėrdorim sa mė efikas tė armėve tė lehta tė zjarrit,
kryesisht pushkėve.

Pėr sa i pėrket trajtimit tė
jashtėm, kalatė e kėsaj periudhe shquajnė pėr veshjen e tyre me gurė tė
latuar, pėr trajtimin monumental tė hyrjeve si dhe pėr kornizat
horizontale prej guri tė thjeshtė apo nė formė dhėmbėsharre, qė
theksojnė pjesė tė ndryshme arkitektonike apo kufizojnė pjesėn e
sipėrme tė kurtinave dhe tė kullave.

Pėr sa i
pėrket tipologjisė dhe vendit qė zėnė fortifikimet e vendit tonė nė ato
bashkėkohėse tė vendeve tė tjera, vlejnė pėr t“u shqyrtuar vetėm
ndėrtimet fortifikuese tė Ali Pashės, qė ishte edhe iniciatori mė i
fuqishėm nė kėtė fushė. Nė kohėn e Aliut, nė Evropė mbizotėronin
parimet themelore tė shkollės franceze tė fortifikimit, bazat e sė
cilės i vuri Vobani dhe mė vonė i pėrmirėsoi Kormontenji (9) .
Si pėrfundim, nė Francė dhe nė vende tė tjera qė pasuan shkollėn
franceze, pėrdorej sistemi i fortifikimit me bastione dheu tė veshur me
gurė, ku topat vendoseshin mbi platformėn e kėtyre bastioneve.

Po
t“i hedhim njė sy fortifikimeve tė Ali Pashės do tė shohim se ato
qėndrojnė larg nga sistemi francez me bastione. Ai u mbėshtet nė fuqinė
e zjarrit tė artilerisė, qė nuk do tė lejonte vendosjen nė afėrsi tė
baterive tė armikut. Kėshtu mund tė shpjegohet pajisja me 400 topa e
kalasė sė Janinės dhe me rreth 80 topa e kalasė sė Gjirokastrės. Ndėrsa
punimet e jashtme, pėr tė penguar afrimin e armikut pranė mureve tė
kėshtjellės, zėvendėsoheshin me terrenin e aksidentuar me ndėrtimin e
ndonjė kullė tė pėrparuar si nė Bėrat, apo nga njė sipėrfaqe e gjerė
ujore si nė Janinė. Nė pėrputhje me parimin e tij, Aliu u kujdes shumė
pėr cilėsinė e artilerisė, nė tė cilėn ai duhet tė ishte superior mbi
armiqtė. Pėr kėtė bleu topa tė prodhimit anglez, qė ishin mė tė mirėt e
kohės, nga ana tjetėr ai filloi tė derdhė vetė topa nė njė punishte qė
ngriti nė afėrsi tė Janinės. Gjithashtu, ndėrtimi i kėshtjellave tė
vogla nė vendet mė tė rėndėsishme kishte diēka nga mėnyrat e reja tė
fortifikimit qė po lindnin.

Por siē dihet, nė
luftė me Portėn e Lartė Aliu nuk pati mundėsi tė vinte nė funksionim si
duhet veēse njė numėr tė vogėl tė kėtyre kalave, pėr shkaqe qė nuk
kishin lidhje me fuqinė mbrojtėse reale tė tyre. Ato pak kala, tė cilat
nė kėtė pėrpjekje u bėnė arenė luftimesh, madje tė gjata, si kalaja e
Janinės, treguan qartė se kėto fortifikime ishin nė lartėsinė e duhur
pėr t“i pėrballuar metodave dhe mjeteve tė sulmit tė armiqve tė
mundshėm tė asaj kohe pėr pashallėkun e Janinės.

Vizitor
Vizitor


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye


 
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi